Kenapa gempa bumi berlaku?

Kenapa gempa bumi berlaku? Ini punca pergerakan plat

Memahami proses geologi membantu kita mengetahui punca bencana alam ini. Kejadian tersebut berpunca daripada aktiviti dinamik di bawah permukaan kerak bumi yang melibatkan interaksi kawasan sempadan batuan. Melalui pemahaman yang betul, masyarakat mendapat kesedaran tentang impak pelepasan tenaga bumi untuk langkah keselamatan awal.

Pengenalan: Kenapa gempa bumi berlaku?

Punca utama gempa bumi ialah pelepasan tenaga secara mengejut akibat pergerakan plat tektonik atau geseran batuan di dalam kerak bumi. Tenaga yang tersimpan ini terlepas dan membebaskan gelombang seismik ke permukaan bumi, lantas menghasilkan gegaran.

Bumi kita langsung tidak statik. Kerak bumi terbahagi kepada beberapa plat tektonik gergasi yang sentiasa bergerak perlahan-lahan, secara amnya sekitar 2 hingga 10 sentimeter setahun. ^[1] Apabila plat-plat ini bertembung, bergesel, atau menongkah antara satu sama lain, tekanan mula terkumpul pada zon sempadan atau garisan sesar (fault line). Tekanan ini akhirnya melebihi kekuatan batuan, menyebabkannya pecah atau berganjak secara mengejut.

Kebanyakan buku teks geologi hanya memfokuskan kepada pergerakan plat pasif ini. Tetapi ada satu faktor mengejutkan yang sering diabaikan oleh kebanyakan orang tentang risiko di kawasan yang kononnya selamat - saya akan jelaskan perkara ini di bahagian garisan sesar purba di bawah.

Bagaimana gempa bumi terjadi: Tiga pencetus utama

Sejujurnya, istilah geologi teknikal memang boleh memeningkan kepala. Dulu saya terpaksa membaca artikel geosains berulang kali semata-mata untuk faham perbezaan jenis-jenis gegaran ini. Mari kita permudahkan konsep yang kompleks ini.

Pergerakan Plat Tektonik (Punca Paling Kerap)

Ini adalah punca utama bagi hampir 90% kejadian gempa bumi di seluruh dunia.^[2] Bayangkan dua kepingan teka-teki gergasi yang cuba berselisih antara satu sama lain tetapi tersangkut pada permukaannya yang kasar. Tekanan terkumpul selama bertahun-tahun atau berabad-abad. Apabila ikatan batuan itu tiba-tiba putus, tenaga seismik terlepas dan gegaran dahsyat berlaku di permukaan.

Aktiviti Gunung Berapi (Vulkanik)

Pergerakan magma di bawah gunung berapi boleh memberi tekanan luar biasa kuat kepada lapisan kerak bumi di sekitarnya sehingga mencetuskan gempa bumi. Gegaran jenis ini - walaupun menakutkan - biasanya merupakan isyarat amaran awal sebelum letusan besar berlaku. Skalanya selalunya terhad di kawasan sekitar gunung berapi tersebut sahaja.

Faktor Buatan Manusia dan Tekanan Serantau

Ini bahagian yang agak menggerunkan. Aktiviti manusia seperti perlombongan mendalam, pembinaan empangan air gergasi, atau pengekstrakan cecair geoterma berupaya memberi tekanan drastik kepada struktur bawah tanah. Ya, manusia memang boleh menyebabkan bumi bergegar. Kesan ini dikenali sebagai gempa bumi teraruh.

Kaitan antara Tenaga Seismik dan Skala Richter

Berapa kuatkah tenaga pelepasan ini sebenarnya? Sebagai perbandingan, gempa bumi bermagnitud 7.0 melepaskan tenaga kira-kira 31 kali ganda lebih besar berbanding gempa bermagnitud 6.0. ^[3]

Ramai orang salah faham tentang bacaan skala ini. Saya juga pernah berfikir bahawa peningkatan satu angka bermakna ia cuma satu kali ganda lebih kuat. Itu salah sama sekali. Skala Richter berfungsi berdasarkan asas logaritma.

Ini fakta. Peningkatan yang kelihatan kecil pada bacaan skala sebenarnya bermakna lonjakan kemusnahan yang luar biasa besar. Struktur bangunan konkrit yang tidak mematuhi piawaian kejuruteraan seismik boleh runtuh dalam sekelip mata akibat gelombang ini.

Mengapa gempa bumi berlaku di Malaysia: Ancaman garisan sesar purba

Ramai pakar dan orang awam berasa lega kerana Malaysia bebas dari Lingkaran Api Pasifik. Tetapi berdasarkan pemahaman saya terhadap laporan geosains terkini, keselesaan ini agak mengelirukan. Kita memang berada di luar zon aktif, namun kita tidak kebal sepenuhnya.

Ingat faktor mengejutkan yang saya sebutkan pada awal tadi? Inilah dia: pengaktifan semula sesar purba akibat tekanan tektonik serantau.

Walaupun geografi Malaysia dianggap stabil, daya tujahan daripada sistem tektonik serantau (seperti pertembungan plat Indo-Australia) berupaya mengaktifkan semula garisan sesar tempatan purba. Ini menjelaskan secara langsung kenapa gempa bumi lemah masih boleh berlaku secara tiba-tiba di kawasan seperti Segamat di Johor atau Bukit Tinggi di Pahang. Batuan sesar yang sedang tidur boleh terjaga akibat tekanan berterusan.

Jangan panik. Gegaran akibat pengaktifan sesar tempatan ini biasanya berintensiti rendah dan jarang mendatangkan kemusnahan berskala besar. Ia sekadar peringatan bahawa kerak bumi sentiasa hidup.

Perbandingan Kategori: Tektonik vs Vulkanik

Memahami perbezaan antara punca gempa bumi membantu kita menilai tahap risiko dan kaedah persediaan yang tepat untuk kawasan kediaman kita.

Gempa Bumi Tektonik

• Kerap mencatatkan magnitud yang sangat tinggi dan menyebabkan kemusnahan infrastruktur kritikal
• Paling kerap berlaku secara global berbanding jenis gegaran yang lain
• Sangat meluas, boleh merangkumi beberapa negara serentak
• Pergerakan dan pergeseran plat tektonik yang saling bertembung

Gempa Bumi Vulkanik

• Magnitud sederhana hingga rendah, namun bahaya utama adalah letusan susulan
• Kurang kerap, bertindak sebagai penunjuk awal atau amaran aktiviti vulkanik
• Sangat setempat, kebiasaannya hanya dirasai berhampiran lokasi gunung berapi
• Pergerakan dan tekanan magma di bawah kerak bumi sebelum letusan

Kesedaran Bahaya Seismik di Ranau, Sabah

Ahmad, seorang pengurus hartanah berusia 40 tahun di Ranau, sentiasa memandang remeh tentang kod pembinaan tahan gempa. Dia amat yakin Malaysia adalah zon selamat yang kebal sepenuhnya. Dia membina pusat komersial baharunya menggunakan struktur konkrit asas yang paling murah untuk menjimatkan kos projek.

Ketika gempa bumi berukuran sederhana melanda Ranau secara tiba-tiba, Ahmad melihat sendiri dinding bangunan komersialnya retak teruk dan struktur tiang utama mula condong. Usahanya membaiki kerosakan itu dengan cara menampal simen biasa gagal sama sekali kerana kestabilan asas telah rosak teruk.

Selepas seminggu cuba menyembunyikan kerosakan, dia akhirnya sedar. Daripada terus menampal rekahan yang merbahaya, Ahmad merobohkan sebahagian dinding penyokong dan membina semula menggunakan teknik tetulang besi silang yang disyorkan khusus untuk zon berisiko seismik.

Dua tahun kemudian, apabila gegaran susulan tektonik melanda kawasan yang sama, bangunannya langsung tidak mengalami kerosakan struktur. Kos penyelenggaraannya menurun sebanyak 85%, dan dia belajar bahawa bersedia untuk anomali geologi jauh lebih menguntungkan daripada membaiki sisa keruntuhan.